بتن مسلح (Reinforced Concrete) پرکاربردترین مصالح سازه‌ای در جهان است که از ترکیب بتن و میلگرد ساخته می‌شود. بتن مقاومت فشاری بالایی دارد اما در کشش ضعیف است (تن‌سین مجاز حدود ۱۰ درصد مقاومت فشاری)، در حالی که فولاد در کشش عالی عمل می‌کند. ترکیب این دو ماده، یک سازه هم‌زمان مقاوم در فشار و کشش ایجاد می‌کند. در این مقاله اصول طراحی بتن مسلح را بر اساس آیین‌نامه ACI 318 و مبحث ۹ مقررات ملی ایران بررسی می‌کنیم.
مقاومت فشاری بتن: در ایران بتن با مقاومت فشاری ۲۱، ۲۵، ۳۰ و ۳۵ مگاپاسکال رایج است. برای ساختمان‌های مسکونی ۱ تا ۵ طبقه، بتن C25 (مقاومت ۲۵ مگاپاسکال در ۲۸ روز) معمول است. برای ساختمان‌های بلند یا پل‌ها، C30 یا C35 استفاده می‌شود. نسبت آب به سیمان (W/C) باید حداکثر ۰.۵ برای C25 و ۰.۴۵ برای C30 باشد. هرچه W/C بالاتر، مقاومت کمتر و دوام پایین‌تر. هزینه بتن C25 آماده در تهران مهر ۱۴۰۵ حدود ۲.۸ تا ۳.۲ میلیون تومان بر مترمکعب است.
میلگرد و کلاس مقاومتی: در ایران میلگرد آجدار A3 (مقاومت تسلیم ۴۰۰ مگاپاسکال) و A4 (مقاومت ۵۰۰ مگاپاسکال) رایج است. قطرهای رایج: ۱۰، ۱۲، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۰، ۲۲، ۲۵، ۲۸ و ۳۲ میلی‌متر. برای ستون‌ها معمولاً از ۴ تا ۸ میلگرد با قطر ۱۶ تا ۲۵ میلی‌متر استفاده می‌شود. برای تیرها از ۲ تا ۶ میلگرد با قطر ۱۴ تا ۲۰ میلی‌متر. هزینه میلگرد آجدار A3 در بازار تهران مهر ۱۴۰۵ حدود ۱۴۰ تا ۱۶۰ هزار تومان بر کیلوگرم است.
پوشش بتنی (Concrete Cover): کمترین فاصله بین سطح میلگرد و سطح خارجی بتن. طبق مبحث ۹، برای شرایط محیطی عادی، پوشش حداقل ۴ سانتی‌متر برای داخلی و ۵ سانتی‌متر برای بیرونی (در معرض رطوبت) است. در مناطق خورنده (نزدیک دریا یا صنعتی) پوشش باید به ۶ تا ۷ سانتی‌متر افزایش یابد. پوشش ناکافی دلیل اصلی خوردگی میلگرد و ترک‌خوردگی زودرس بتن در ساختمان‌های ایرانی است.
ضوابط اجرایی: ۱) انکراژ میلگرد باید حداقل ۴۰ برابر قطر میلگرد باشد (مثلاً برای میلگرد ۱۶، انکراژ ۶۴ سانتی‌متر)؛ ۲) در اتصالات ستون به تیر، باید ۵۰٪ میلگردها در هر نوبت اتصال داده شوند (تقسیم اتصال)؛ ۳) خاموت‌ها باید در نواحی پلاستیک (نزدیک تکیه‌گاه‌ها) با فاصله کمتر (مثلاً ۵/۱۰ سانتی‌متر) قرار گیرند؛ ۴) بتن‌ریزی ستون باید در یک نوبت انجام شود (بدون درز سرد) تا یکپارچگی سازه حفظ شود. توصیه نهایی: طراحی بتن مسلح باید توسط مهندس محاسب با نرم‌افزارهای ETABS یا SAP2000 انجام شود — طراحی دستی یا تجربی در ساختمان‌های بیش از ۲ طبقه قابل قبول نیست.