ایران در زلزله‌خیزترین کمربند جهان قرار دارد و سالانه زلزله‌های با قدرت متفاوت تجربه می‌کند. مقاوم‌سازی ساختمان در برابر زلزله نه تنها یک الزام قانونی (مبحث شش مقررات ملی ساختمان)، بلکه یک ضرورت اخلاقی برای حفظ جان ساکنان است. در این مقاله اصول مقاوم‌سازی ساختمان را بررسی می‌کنیم.
انتخاب نوع سازه: اولین و مهم‌ترین تصمیم، انتخاب نوع سازه است. سازه بتنی (بتن‌آرمه) به دلیل وزن بالا و میرایی ذاتی، در برابر زلزله مقاومت بهتری دارد. سازه فلزی (تیرآهن) سبک‌تر است و در زلزله‌های شدید، تغییر شکل پلاستیک می‌دهد که هشدار قبل از ریزش می‌دهد. برای ساختمان‌های ۵ طبقه و بالاتر در مناطق با خطر بالا (تهران، البرز، زاگرس)، سازه بتنی با دیوار برشی توصیه می‌شود. هزینه اضافی سازه مقاوم در برابر زلزله حدود ۸ تا ۱۵ درصد هزینه کل ساخت است.
قاب بسته و دیوار برشی: در سازه‌های بتنی، استفاده از دیوار برشی (دیوارهای بتنی مسلح با ضخامت ۲۰ تا ۳۵ سانتی‌متر) ضروری است. این دیوارها در اطراف پلکان، آسانسور و دیوارهای بیرونی قرار می‌گیرند و بار جانبی زلزله را تحمل می‌کنند. در سازه‌های فلزی، قاب‌ها باید با ورق‌های اتصال مهاربندی (برشی یا ورق پرکننده) تقویت شوند. برای ساختمان‌های با دیوار آجری باربر (معمولاً ساختمان‌های قدیمی)، مقاوم‌سازی با روش‌های FRP (کامپوزیت فیبر کربن)، توری‌های فلزی و شاتکریت توصیه می‌شود.
جزئیات اجرایی: ۱) اتصالات تیر به ستون باید با جوش کامل و ورق‌های تقویتی اجرا شوند، ۲) میلگردگذاری باید دقیق و با طول گیردگی کافی باشد (طبق آیین‌نامه ۲۸۰۰ ایران)، ۳) بتن باید با عیار مناسب (حداقل C۲۵) و بدون حفره اجرا شود، ۴) دیوارهای آجری باید با میلگرد پیوند به ستون‌ها متصل شوند (قرنیز)، ۵) دیوارهای پوششی داخلی باید سبک باشند تا در زلزله فرو نریزند.
ساختمان‌های غیرمقاوم: برای ساختمان‌های قدیمی با دیوار آجری باربر، مقاوم‌سازی لازم است. روش‌های رایج: ۱) تزریق ژل پلی‌اُرتان یا سیمانی به دیوار، ۲) نصب میلگرد و شاتکریت، ۳) اجرای ورق FRP، ۴) افزودن قاب فلزی. هزینه مقاوم‌سازی ساختمان‌های قدیمی معمولاً ۲۰ تا ۴۰ درصد ارزش ساختمان است — اما این هزینه در برابر خطر جان انسان ناچیز است.
توصیه نهایی: پیش از شروع ساخت، نقشه سازه را به یک مهندس طراح سازه با صلاحیت مربوطه بسپارید و از رعایت آیین‌نامه ۲۸۰۰ ایران (ویرایش چهارم) اطمینان حاصل کنید. در صورت خرید ساختمان قدیمی، حتماً بازدید از یک مهندس سازه انجام دهید تا وضعیت مقاوم‌سازی آن ارزیابی شود.