بتن خود‌ترمیم‌شونده (Self-Healing Concrete) نوعی پیشرفته از بتن است که می‌تواند ترک‌های ریز (تا ۰.۸ میلی‌متر) را به صورت خودکار و بدون دخالت انسان ترمیم کند. این تکنولوژی می‌تواند عمر ساختمان‌های بتنی را ۳۰ تا ۵۰ درصد افزایش دهد و هزینه‌های نگهداری را به شدت کاهش دهد. در ایران، این تکنولوژی هنوز در مرحله آزمایشگاهی است اما در پروژه‌های زیرساختی بزرگ (مثل سد و پل) مورد توجه قرار گرفته.
مکانیزم‌های خود‌ترمیمی: ۱) خود‌ترمیمی زیستی (Bio-concrete) — استفاده از باکتری Bacillus (مثل B. subtilis یا B. pseudofirmus) به همراه منبع کلسیم (乳酸钙 یا urea). هنگام ترک‌خوردگی، آب به داخل ترک نفوذ کرده، باکتری‌ها فعال شده و کلسیم کربنات تولید می‌کنند که ترک را پر می‌کند. قابلیت ترمیم تا ۰.۸ میلی‌متر. ۲) خود‌ترمیمی شیمیایی — میکروکپسول‌های حاوی پلیمر (مثل اپوکسی یا متیل‌متاکریلات) داخل بتن جاسازی می‌شوند. هنگام ترک، کپسول پاره شده و پلیمر ترک را پر می‌کند. ۳) خود‌ترمیمی کریستالی — افزودنی‌های کریستالی (مثل Penetron یا Xypex) که با آب واکنش داده و کریستال‌های نامحلول تولید می‌کنند. ۴) خود‌ترمایی با الیاف — الیاف پلیمری حافظه‌دار که هنگام ترک، حرارت داده و خود را جمع می‌کنند.
مزایای بتن خود‌ترمیم‌شونده: ۱) افزایش ۳۰ تا ۵۰٪ عمر ساختمان؛ ۲) کاهش ۲۰ تا ۴۰٪ هزینه نگهداری و تعمیرات؛ ۳) کاهش ۵۰ تا ۸۰٪ نفوذ آب و کلرید (مهم برای پل‌ها و پارکینگ‌ها)؛ ۴) کاهش ۱۰ تا ۲۰٪ نیاز به میلگرد (با افزایش دوام)؛ ۵) کاهش ضخامت پوشش بتن روی میلگرد (۲ تا ۳ سانتی‌متر)؛ ۶) کاهش ردپای کربن (با کاهش نیاز به تعمیر و تعویض).
معایب: ۱) افزایش ۲۰ تا ۱۰۰٪ هزینه بتن (بسته به نوع تکنولوژی)؛ ۲) کمبود تأمین‌کنندگان در ایران؛ ۳) عدم وجود استاندارد ملی برای بتن زیستی؛ ۴) نیاز به آزمایش‌های بلندمدت (۵ تا ۱۰ سال) برای تأیید عملکرد.
قیمت‌گذاری در ایران (مهر ۱۴۰۵): ۱) بتن آماده معمولی C30 — ۱.۸ تا ۲.۲ میلیون تومان بر مترمکعب؛ ۲) بتن با افزودنی کریستالی (Penetron Admix) — ۲.۸ تا ۳.۵ میلیون تومان بر مترمکعب (افزایش ۵۰ تا ۶۰٪)؛ ۳) بتن زیستی (با باکتری Bacillus) — ۵ تا ۸ میلیون تومان بر مترمکعب (افزایش ۲۰۰ تا ۳۰۰٪)؛ ۴) بتن با میکروکپسول پلیمری — ۴ تا ۶ میلیون تومان بر مترمکعب (افزایش ۱۰۰ تا ۱۵۰٪).
کاربردهای مناسب: ۱) سدها و تونل‌ها (حیاتی برای جلوگیری از نشت)؛ ۲) پل‌های بزرگ (جلوگیری از خوردگی میلگرد)؛ ۳) پارکینگ‌های زیرزمینی (مقاومت در برابر کلرید)؛ ۴) مخازن آب (جلوگیری از نشت و آلودگی)؛ ۵) باند فرودگاه‌ها (افزایش دوام در برابر ضربه)؛ ۶) ساختمان‌های ساحلی (مقاومت در برابر رطوبت شور).
نمونه‌های جهانی: ۱) تونل قطار در هلند (با بتن زیستی Bacillus)؛ ۲) پل‌های بتنی در ژاپن (با میکروکپسول)؛ ۳) سد سه‌دره چین (با افزودنی کریستالی)؛ ۴) فرودگاه‌های آمریکا (با الیاف حافظه‌دار).
وضعیت در ایران: ۱) دانشگاه تهران و علم و صنعت در حال تحقیق روی بتن زیستی هستند (هنوز در فاز آزمایشگاهی)؛ ۲) شرکت‌های ایرانی افزودنی کریستالی (Penetron، Xypex، Sika) را وارد و توزیع می‌کنند؛ ۳) پروژه مترو شیراز و تهران از افزودنی کریستالی استفاده کرده‌اند؛ ۴) سد چشمه‌سمنان از بتن با افزودنی کریستالی استفاده کرده. بتن زیستی (با باکتری) هنوز در هیچ پروژه ایرانی استفاده نشده.
توصیه نهایی: برای پروژه‌های حیاتی (سد، پل، تونل)، استفاده از بتن با افزودنی کریستالی (مثل Penetron) توجیه اقتصادی دارد (بازگشت سرمایه ۳ تا ۵ سال با کاهش تعمیرات). برای مسکن عادی، هزینه اضافه توجیه ندارد. بتن زیستی (با باکتری) فعلاً برای ایران گران و غیرقابل دسترس است — منتظر پیشرفت تکنولوژی و کاهش قیمت تا سال ۱۴۱۰ بمانید.